Có một quãng trong lịch sử phong thuỷ hầu như không được kể trên các trang phong thuỷ: khoảng ba mươi năm nó bị cấm hẳn tại chính nơi sinh ra nó. Bỏ qua quãng này thì không hiểu được vì sao phong thuỷ hôm nay có hình hài như vậy.

Trước đó: khi "mê tín" trở thành một từ

Phong thuỷ là chuyện thường ngày ở Trung Hoa cho tới thời Dân Quốc (1912–1949). Sau khi chế độ quân chủ sụp đổ, làn sóng học theo phương Tây đưa khoa học hiện đại vào, và cùng với nó là một cách phân loại mới. Chính trong giai đoạn này phong thuỷ được diễn giải lại thành "mê tín" — một khái niệm mà trước đó không được dùng theo nghĩa ấy.

Điều đáng chú ý: bản thân phong thuỷ chưa đổi, chỉ có cái nhãn dán lên nó là đổi. Đây là ví dụ rất rõ rằng một tri thức được xếp vào loại nào phụ thuộc vào thời điểm cũng nhiều như phụ thuộc vào nội dung của nó.

Năm 1949 và lệnh cấm

Sau năm 1949, phong thuỷ bị cấm tại Trung Quốc đại lục với tư cách một thực hành mê tín, không phù hợp với chủ nghĩa duy vật. Việc xem, việc dạy và việc áp dụng đều nằm trong phạm vi cấm. Chiến dịch bài trừ "bốn cái cũ" trong Cách mạng Văn hoá (1966–1976) đẩy việc này lên mức gay gắt nhất.

Trong khoảng ba mươi năm ấy, phong thuỷ gần như biến mất khỏi đời sống công khai ở đại lục. Nhưng nó không mất hẳn: ở nông thôn, một số rừng thiêng gắn với phong thuỷ vẫn tồn tại không chính thức. Và quan trọng hơn, mạch nghề vẫn chạy liên tục ở Hồng Kông và Đài Loan.

Mức độ đứt gãy thật sự tới đâu thì chưa thống nhất, và có lý do rất thực tế: một thực hành bị cấm thì không để lại giấy tờ. Cái đo được là sự biến mất khỏi đời sống CÔNG KHAI. Còn việc trong ba mươi năm ấy có bao nhiêu người vẫn âm thầm xem, vẫn truyền nghề trong nhà, thì không ai có con số. Nên hãy đọc chữ "biến mất" ở đây theo nghĩa hẹp của nó.

Sau 1978

Từ sau Cải cách Mở cửa năm 1978, phong thuỷ dần trở lại đại lục. Một nghiên cứu về tang lễ cho thấy các nghi thức chôn cất theo phong thuỷ hồi sinh, và sự hồi sinh ấy để lại dấu vết vật lý lên cảnh quan — thay đổi cả cách bố trí đất đai lẫn quan hệ xã hội quanh nó.

Nhưng thứ trở lại đã khác. Ba mươi năm đứt gãy ở đại lục nghĩa là dòng truyền dạy chính thống bị gián đoạn, trong khi Hồng Kông và Đài Loan giữ được mạch nghề và đồng thời chuyển nó thành dịch vụ thương mại. Phong thuỷ quay lại đại lục phần nhiều theo con đường ấy.

Kết luận của người nghiên cứu nó lâu nhất

Luận án của Youcao Ren đưa ra một nhận định đáng suy nghĩ: tính "truyền thống" trong phong thuỷ là một khái niệm tương đối, và điều duy nhất không đổi ở nó chính là khả năng thích ứng.

Nếu vậy thì câu hỏi "phong thuỷ chính thống là gì" có thể không có câu trả lời. Cái được gọi là chính thống ở mỗi thời là cái phù hợp với thời ấy. Phi Tinh từng là nhánh mới nổi bị triều đình nghi ngại; nay nó được bán như tri thức cổ xưa.

Vì sao điều này quan trọng với bạn

• Khi ai đó nói "theo phong thuỷ chính thống", hãy hỏi chính thống theo thời nào và theo trường phái nào. Câu hỏi ấy hầu như luôn làm lộ ra rằng không có một bản chuẩn duy nhất.
• Sự đứt gãy ba mươi năm giải thích vì sao các trường phái hôm nay mâu thuẫn nhau nhiều tới vậy. Đó không phải vì ai đó làm sai, mà vì có nhiều mạch truyền song song và không mạch nào đầy đủ.
• Và nó giải thích vì sao 5SINH luôn ghi TRƯỜNG PHÁI bên cạnh mỗi kết luận truyền thống, thay vì trình bày như thể chỉ có một cách hiểu.