Người ta hay kể lịch sử la bàn như một câu chuyện hàng hải: có la bàn nên đi được biển xa. Ở Trung Hoa thì thứ tự ngược lại. Kim nam châm được dùng để xem đất, xem mộ và định hướng nhà cửa trước; đi biển là công dụng đến sau, cách đó hàng thế kỷ.

Cái thìa trên mâm đồng

Vật chỉ hướng bằng từ tính sớm nhất được biết tới là tư nam, xuất hiện quãng thời Chiến Quốc. Nó là một cái thìa đẽo từ đá nam châm, đặt trên một mâm đồng có khắc vạch quanh mép. Thìa quay rồi dừng lại, cán thìa chỉ về phương nam. Những mâm bói cổ hơn nữa — thức bàn — đã được tìm thấy trong các ngôi mộ có niên đại từ thế kỷ III trước Công nguyên, và chúng chính là tổ tiên hình dáng của la kinh sau này.

Bước tiếp theo là con cá chỉ nam: một lá sắt mỏng cắt hình cá, nung đỏ rồi làm nguội đột ngột trong lúc đặt theo trục bắc–nam để nhiễm từ, sau đó thả nổi trong bát nước. Cách làm này được ghi trong Vũ Kinh Tổng Yếu năm 1044. Nổi trên nước thì ma sát nhỏ hơn hẳn cái thìa, nên nó nhạy hơn nhiều.

Thẩm Quát và một quan sát rất tinh

Mô tả kỹ lưỡng nhất thời kỳ đầu nằm trong Mộng Khê Bút Đàm của Thẩm Quát, năm 1088. Ông ghi lại cách từ hoá một cây kim bằng đá nam châm, và bốn cách gá kim: thả nổi trên nước, treo bằng sợi tơ, đặt trên móng tay, và đặt trên miệng bát. Ông nhận xét hai cách đầu là dùng được nhất.

Nhưng điều đáng chú ý nhất là chi tiết này: Thẩm Quát ghi rằng kim không chỉ đúng chính nam, mà luôn lệch một chút về phía đông. Đó là ghi chép sớm nhất được biết tới về ĐỘ LỆCH TỪ — hiện tượng cực từ của Trái Đất không trùng cực địa lý. Ở châu Âu, phép đo độ lệch từ chính xác đầu tiên phải đợi tới năm 1510.

Có một điểm giới nghiên cứu chưa hoàn toàn thống nhất: một số tài liệu cho rằng nhà sư Nhất Hạnh đời Đường đã biết tới độ lệch này từ thế kỷ VIII, nhưng nhà nghiên cứu Vương Chấn Đạc đã bác lại, kết luận rằng không có ghi chép Trung Hoa nào về độ lệch từ có trước Mộng Khê Bút Đàm.

Từ kim thành la kinh

Người hành nghề xem đất ghép cây kim với mặt đĩa chia độ có sẵn từ thức bàn, và thành la kinh. Đặc điểm của nó là các vòng đồng tâm — có chiếc tới bốn mươi vòng — khắc các hệ công thức khác nhau, xoay được trên một đế vuông. Vòng cơ bản nhất chia chân trời thành hai mươi tư hướng, mỗi hướng đúng 15 độ. Đó chính là hệ 24 sơn.

Về mặt hàng hải, kim nam châm được ghi nhận dùng cho quân sự khoảng năm 1040–1044 và cho đi biển vào quãng đầu thế kỷ XII. Nghĩa là khoảng cách giữa "dùng để xem đất" và "dùng để đi biển" là hàng chục tới hàng trăm năm.

Điều này có ý nghĩa gì với công cụ la bàn của 5SINH

Cái vòng 24 sơn mà bạn thấy trên màn hình điện thoại không phải một hoạ tiết trang trí — nó là hệ chia độ có tuổi gần một nghìn năm, và về mặt hình học thì nó chỉ là chia đều 360 độ cho 24. Phần đó tính được, kiểm lại được, và không cần ai tin gì cả.

Phần cần cẩn thận nằm ở chỗ khác: điện thoại đọc hướng bằng cảm biến từ, nên nó chịu đúng cái độ lệch mà Thẩm Quát đã ghi lại, cộng thêm nhiễu từ vỏ máy, loa, và mọi khối kim loại quanh bạn. Đó là lý do la bàn của 5SINH đo nhiều mẫu rồi mới chốt số, và báo cho bạn biết khi máy đang bị nhiễu — thay vì hiện một con số trông có vẻ chắc chắn.