Phong thuỷ vào Việt Nam từ phương Bắc, nhưng người Việt không tiếp nhận nó một cách thụ động. Họ dựng quanh nó một hệ truyện kể riêng, và hệ truyện ấy nói nhiều về cách người Việt nhìn mảnh đất của mình hơn là về kỹ thuật xem đất.

Cao Biền và chuyện trấn yểm

Cao Biền là nhân vật có thật: một viên tướng nhà Đường làm Tiết độ sứ ở An Nam vào thế kỷ IX, người cho đắp thành Đại La. Nhưng trong ký ức dân gian Việt Nam, ông tồn tại chủ yếu với tư cách một thầy địa lý — người được triều đình phương Bắc phái sang để tìm và triệt những thế đất có thể sinh ra đế vương.

Các dị bản kể rằng ông chọn Hồ Tây làm huyệt, lấy sông Hồng và sông Tô Lịch làm long mạch chính. Riêng núi Tản Viên thì ông không dám động, vì đó là chỗ thần linh ngự. Chi tiết cuối này rất đáng chú ý: nó cho thấy truyện không kể về một người thắng, mà về một người có chỗ phải dừng lại.

Tả Ao — ông tổ được dân gian dựng lên

Tả Ao được xem là ông tổ của phong thuỷ Việt Nam, thường được gọi là "thánh địa lý". Ngay danh tính ông cũng chưa thống nhất: trong Lịch triều hiến chương loại chí của Phan Huy Chú, ông mang tên Hoàng Chiêm hoặc Hoàng Chỉ; theo một dòng ghi chép khác, ông là Nguyễn Đức Huyên, người làng Tả Ao, huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh.

Có một loạt sách Hán Nôm mang tên ông — Tả Ao chân truyền di thư, Tả Ao chân truyền tập, Tả Ao chân truyền địa lý — hiện lưu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Nhưng ở đây phải nói thẳng một điều mà giới nghiên cứu đã nói: rất khó khái quát về phong thuỷ Việt Nam, vì sách còn lại ít, niên đại không đáng tin, nhiều cuốn là văn bản chắp nối, và việc gán sai tác giả là chuyện thường gặp.

Cuộc đấu không thể xảy ra

Dân gian kể Tả Ao phá được các bùa trấn yểm của Cao Biền ở Tản Viên và ở Hàm Rồng. Làng Nam Trì ở Ân Thi, Hưng Yên còn thờ cả hai người làm thành hoàng.

Về mặt lịch sử thì cuộc đấu ấy không thể có: Cao Biền sống thế kỷ IX, còn Tả Ao — theo dòng ghi chép phổ biến nhất — sống muộn hơn nhiều thế kỷ. Hai người cách nhau gần một nghìn năm.

Nhưng một câu chuyện sai niên đại vẫn có thể đúng về ý. Truyền thuyết này có cấu trúc rất rõ: người phương Bắc sang trấn yểm, người Việt phá được. Đó không phải chuyện phong thuỷ, đó là chuyện tự chủ, kể bằng ngôn ngữ phong thuỷ.

Một nghịch lý trong chính truyền thống ấy

Giới nghiên cứu chỉ ra một điểm thú vị: các thầy địa lý Việt Nam thời trước thường khẳng định rằng tri thức thật sự chỉ có thể đến từ phương Bắc. Có văn bản kể về một nho sĩ Việt sang Bắc Kinh đầu thế kỷ XVIII, học năm năm với hậu duệ đời thứ hai mươi lăm của Cao Biền, rồi mới về viết sách.

Vậy là cùng lúc tồn tại hai mạch: dân gian kể chuyện phá bùa của người phương Bắc, còn giới hành nghề thì lấy phương Bắc làm chuẩn để bảo chứng cho mình. Cả hai đều là cách khẳng định giá trị, chỉ khác chiều.

Và chuyện hôm nay

Phong thuỷ ở Việt Nam đương đại đã thành một hiện tượng khác hẳn. Có khảo cứu đặt nó trong bối cảnh cải cách quyền sử dụng đất sau Đổi mới, khi nhà cửa trở thành tài sản mua bán được — và việc xem phong thuỷ trở thành một phần của việc dựng nhà, dựng cơ ngơi cho riêng mình.

Nói cách khác, phong thuỷ hôm nay ở Việt Nam gắn với thị trường bất động sản chặt hơn là gắn với Tả Ao. Biết điều đó không làm truyền thống nghèo đi. Nó chỉ giúp bạn nhận ra khi nào mình đang được kể chuyện, và khi nào mình đang được bán một thứ gì đó.