Phong thuỷ không phải một khối thống nhất. Từ khoảng một nghìn năm nay nó có hai nhánh lớn, và hai nhánh này bất đồng với nhau về một chuyện rất căn bản: căn cứ vào cái gì.

Loan Đầu — đọc bằng mắt

Nhánh Loan Đầu, còn gọi là phái Giang Tây, xét thế đất nhìn thấy được: núi, sông, cây cối, chỗ cao chỗ trũng, hướng gió, hướng nước chảy. Nó thường được gắn với Dương Quân Tùng, sống quãng thế kỷ IX, và về gốc văn bản thì nối lên tới Táng Thư. Giang Tây là vùng nhiều núi non, nên ở đó cảnh quan đủ đặc trưng để đọc bằng mắt.

Lý Khí — tính bằng la bàn

Nhánh Lý Khí, còn gọi là phái Phúc Kiến, không đọc cảnh quan mà tính toán: hướng đo bằng la bàn, kết hợp âm dương, ngũ hành và các hệ số theo thời gian. Nhánh này lên cùng với sự phổ biến của la kinh. Phúc Kiến là vùng địa hình phẳng hơn, ít đặc điểm nổi bật để đọc — nên phải có công cụ mới định được hướng.

Nói cách khác, sự khác nhau giữa hai trường phái không phải chuyện triết học. Nó là chuyện ĐỊA HÌNH: ở nơi núi non thì mắt đủ dùng, ở nơi đồng bằng thì phải có kim nam châm. Về sau, nhánh Lý Khí phát triển thêm các hệ Huyền Không và Phi Tinh, nở rộ mạnh nhất vào đời Thanh.

Triều đình nhà Thanh vào cuộc

Đây là đoạn đáng chú ý nhất, và hầu như không thấy ai kể. Vào thời Càn Long, triều đình lo ngại trước việc nhánh Lý Khí đang lấn át nhánh Loan Đầu. Các quan trong Khâm Thiên Giám — cơ quan thiên văn của triều đình — đã soạn một văn bản để phản đối xu hướng ấy.

Lập luận của họ đáng để đọc kỹ: làm việc với hình thể có thật, quan sát được, thì đáng tin hơn làm việc với cái vô hình bằng cách tính toán. Nghĩa là ngay trong nội bộ giới phong thuỷ, đã từng có một phía đứng ra nói rằng thứ nhìn thấy được đáng tin hơn thứ suy ra được.

Vì sao chuyện cũ này lại là chuyện của hôm nay

Cuộc tranh luận thời Càn Long chính là cuộc tranh luận mà 5SINH đang đứng giữa, chỉ khác từ ngữ. Lối đi trong nhà bạn rộng bao nhiêu centimét, cánh tủ có mở hết được không, phòng nào chưa có mặt thoáng — đó là hình thể quan sát được. Còn hướng hợp tuổi, sao chiếu cung nào trong năm nay — đó là phần tính ra từ hệ quy ước.

Nền tảng này không bỏ phần thứ hai. Nó chỉ từ chối trộn hai phần vào cùng một con số. Và nếu cách làm ấy nghe có vẻ mới mẻ thì đây là tin cũ: các quan Khâm Thiên Giám đã nói gần như đúng như vậy từ hơn hai trăm năm trước.

Vài mốc niên đại — và chỗ chúng vênh nhau

• Nhánh Lý Khí lên vào khoảng thế kỷ X theo một số nguồn, nhưng có nguồn gắn nó với thời Nam Tống (1127–1279), khi triều đình lui về Hàng Châu. Chưa thống nhất.
• Có nguồn phổ thông ghi thời Tống là "888–960", một mốc sai rõ ràng — nhà Tống bắt đầu năm 960. Đây là ví dụ vì sao bài này phân hạng nguồn.
• Các hệ Phi Tinh và Huyền Không nở rộ vào đời Thanh, tức muộn hơn nhiều so với cảm giác "cổ xưa" mà chúng thường gợi ra.