Câu hỏi "phong thuỷ có khoa học không" thường nhận được hai loại trả lời đều vô ích: một bên nói có mà không dẫn được gì, một bên nói không mà cũng chưa đọc gì. Thực ra đã có khá nhiều nghiên cứu bình duyệt về chủ đề này, và chúng cho một bức tranh rõ ràng — chỉ cần đọc đúng thứ chúng đo.

Thứ đo được: niềm tin làm đổi giá nhà

Mảng nghiên cứu vững nhất là định giá hedonic — tách giá một căn nhà thành phần đóng góp của từng thuộc tính. Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên Pacific Rim Property Research Journal phân tích 622 giao dịch trong cùng một khu chung cư ở Hồng Kông, từ quý I/2018 tới quý III/2021.

• Căn có tầm nhìn ra biển bán được cao hơn khoảng 2,46%.
• Căn bị coi là hứng "sát khí" bị chiết khấu khoảng 6,45%.
• Vì sát khí được cho là giảm dần theo độ cao, mỗi tầng lên cao thêm ứng với khoảng 0,1% giá.
• Hướng tây nam được xem là hướng tốt nhất theo vận 8.

Đáng chú ý là kết luận của chính nhóm tác giả: người Hồng Kông không mê tín theo kiểu con số, nhưng họ thật sự ưa chuộng một số đặc điểm môi trường trùng với điều phong thuỷ dạy.

Các nghiên cứu cũ hơn về con số tầng cũng cho kết quả nhất quán: căn ở tầng có số được coi là may (1, 6, 8, 9) bán cao hơn căn ở tầng số bị coi là xấu (4, 5), chênh lệch quãng 2,4% tới 4,8%. Ở Đài Loan, một nghiên cứu trên hơn bảy vạn quan sát cho thấy cả sáu loại "phong thuỷ xấu" đều làm giảm giá nhà có ý nghĩa thống kê, và ảnh hưởng mạnh hơn ở phân khúc đắt tiền.

Nhưng đây mới là chỗ quan trọng nhất

Những con số trên là bằng chứng chắc chắn cho một điều: NIỀM TIN VÀO PHONG THUỶ có tác động kinh tế đo đếm được. Khi đủ nhiều người cùng tin một điều, điều đó trở thành một sở thích thị trường, và sở thích thị trường thì làm đổi giá.

Chúng KHÔNG phải bằng chứng cho việc phong thuỷ có tác dụng. Một căn hộ tầng 4 rẻ hơn không chứng minh tầng 4 kém may mắn; nó chứng minh có người ngại tầng 4. Hai mệnh đề ấy hoàn toàn khác nhau, và việc trộn chúng lại là mẹo thường gặp nhất khi người ta muốn dùng nghiên cứu để bảo chứng cho dịch vụ.

Còn về bản thân các lời khuyên?

Năm 2021 có một bài tổng quan hệ thống rà soát các sách hướng dẫn phong thuỷ, tìm trên Springer, JSTOR, ProQuest và Google Scholar, sàng lọc khoảng ba nghìn kết quả tới hết năm 2020. Kết luận rất gọn: không cuốn nào trong số được khảo sát đưa ra bằng chứng khoa học nào cho hiệu quả của những lời khuyên mà nó trình bày.

Cần đọc câu ấy cho đúng. Nó không nói phong thuỷ đã bị bác bỏ. Nó nói rằng bằng chứng chưa từng được đưa ra. Đó là hai chuyện khác nhau, và 5SINH chọn nói theo cách thứ hai: khoa học chưa kiểm chứng được.

Chất lượng nghiên cứu không đồng đều

Một bài năm 1999 trên Journal of Urban Planning and Development thường được dẫn ra vì nó báo cáo hệ số hồi quy rất cao giữa phong thuỷ và giá nhà. Nhưng mô hình ấy chỉ có ba biến độc lập, nên nó gần như chắc chắn đang gán cho phong thuỷ công lao của những yếu tố mà nó không đưa vào. Đây là lỗi thiếu biến, và nó là lý do một con số đẹp chưa chắc là một kết quả tốt.

Nghiên cứu 2022 nói trên cũng phê bình chính mảng của mình: phần lớn công trình trước đó nhầm lẫn phong thuỷ với mê tín con số, hiếm khi xét tới các yếu tố phong thuỷ thật sự ngoài tầm nhìn ra nước, và thường bỏ qua hướng nhà — vốn là cốt lõi của phái Loan Đầu.

Và có một chỗ các nghiên cứu tranh cãi thẳng với nhau, đáng để nói ra. Các công trình cuối thập niên 1990 kết luận người Hồng Kông trả thêm tiền cho tầng có số đẹp, tức là mê tín con số. Nghiên cứu 2022, trên dữ liệu mới hơn và mô hình chặt hơn, lại kết luận ngược: người mua không mê tín theo kiểu con số, mà họ chuộng những đặc điểm môi trường tình cờ trùng với điều phong thuỷ dạy.

Hai kết luận ấy chưa được hoà giải. Có thể thị trường đã đổi sau hai mươi năm, có thể một trong hai bên đo sai, cũng có thể cả hai đều đúng cho hai nhóm người mua khác nhau. Chưa ai biết. Nhưng chi tiết này quan trọng với bạn hơn cả các con số phần trăm: nó cho thấy mảng nghiên cứu này còn non, và bất kỳ ai trích một con số duy nhất từ đó như một sự thật đã chốt thì đang trích ẩu.

Vì sao 5SINH đăng bài này

Vì đây là bài duy nhất trong thư viện mà kết luận của nó bất lợi cho việc bán hàng. Một nền tảng phong thuỷ đăng nghiên cứu nói rằng chưa ai đưa ra được bằng chứng cho phong thuỷ thì không thể đồng thời doạ bạn về hướng bếp.

Và vì có một phần trong đó thật sự dùng được: những đặc điểm mà thị trường Hồng Kông trả thêm tiền — thoáng, sáng, tầm nhìn mở, không bị vật cản đâm thẳng vào — trùng với những thứ đo được bằng thước. Đó chính là cột thứ nhất của 5SINH.